KLİMUD yayın kurulu tarafından derlenen literatür özetlerine aşağıdaki linklerden ulaşabilirsiniz.
Covid-19 tedavisi ve aşı çalışmaları-2 tıklayınız
Covid-19 patogenezi ve immün yanıt literatür özetleri için tıklayınız
Covid-19 laboratuvar tanısı literatür özetleri-2 için tıklayınız
Covid-19 bulaş yolları literatür özetleri için tıklayınız

Tam metin için tıklayınız

İÇİNDEKİLER
1. GEREKÇE…………………………………………………………………………………………1
2. GENEL BİLGİLER ve GENEL ÖNERİLER ………………………………………………….2
2.1. Aşılar, Aşılama ve Enfeksiyon Hastalıkları ile İlgili
Kavramlar ve Tanımlar ………………………………………………………………2
2.2. Aşıların Ulusal Programlarda Yer Alma Süreçleri …………………………….3
2.3. Aşılara İlişkin Genel Bilgiler …………………………………………………………4
2.4. Aşı Tipleri ………………………………………………………………………………..6
2.5. Aşılamada Genel Öneriler …………………………………………………………..9
2.6. Pasif Bağışıklama ……………………………………………………………………14
3. ERİŞKİNLERDE AŞIYLA KORUNULABİLEN
ENFEKSİYON HASTALIKLARI …………………………………………………………….16
3.1. Difteri, Tetanoz, Boğmaca Aşıları ………………………………………………16
3.2. Kızamık, Kabakulak, Kızamıkçık Aşıları ……………………………………….18
3.3. İnfluenza Aşısı ……………………………………………………………………….21
3.4. Pnömokok Aşısı ……………………………………………………………………..22
3.5. Hepatit A Aşısı ……………………………………………………………………….24
3.6. Hepatit B Aşısı ……………………………………………………………………….26
3.7. Suçiçeği (Varisella Zoster) Aşısı ………………………………………………….29
3.8. Meningokok Aşısı ……………………………………………………………………31
3.9. Kuduz Aşısı …………………………………………………………………………..32
3.10. Human Papilloma Virüs (HPV) Aşısı…………………………………………..34
ERİŞKİN BAĞIŞIKLAMA REHBERİ
3.11. Herpes Zoster Aşısı ………………………………………………………………..36
3.12. Haemophilus inşuenzae Tip b (Hib) Aşısı ………………………………….36
4. ERİŞKİN DÖNEMDE YAPILMASI ÖNERİLEN AŞILAR …………………………….36
5. HEMATOLOJİK HASTALIKLARDA ve İMMÜN SİSTEMİ BASKILANMIŞ
HASTALARDA AŞILAMA ………………………………………………………………..37
5.1. Hematolojik Malignitelerin Özellikleri …………………………………………37
5.2. Hematolojik Maligniteli Hastalarda Bağışıklama …………………………..38
5.3. İmmünsüpresif Ajan Kullanımında Bağışıklama …………………………….39
5.4. Splenektomi Yapılacak veya Yapılmış veya
Asplenik Olgularda Bağışıklama ………………………………………………..39
5.5. Kan ve Kan Ürünü Alıcılarında Bağışıklama………………………………….40
5.6. Kök Hücre Nakli Alıcılarında Bağışıklama ……………………………………40
5.7. Solid Organ Nakli Alıcılarında Bağışıklama ………………………………….41
5.8. İmmün Sistemi Baskılanmış Diğer Durumlar ………………………………..42
6. SEYAHAT BA⁄IŞIKLAMASI ………………………………………………………………44
6.1. Hepatit A …………………………………………………………………………….44
6.2. Hepatit B ………………………………………………………………………………44
6.3. Çocuk Felci (Polio) ………………………………………………………………….46
6.4. Difteri ………………………………………………………………………………….46
6.5. Tifo ……………………………………………………………………………………..47
6.6. İnşuenza ve Pnömokokal Hastalık …………………………………………….47
6.7. Japon Ensefaliti ……………………………………………………………………..47
6.8. Kene Kaynaklı Ensefalit …………………………………………………………..48
6.9. Kızamık, Kızamıkçık, Kabakulak, Suçiçeği ………………………………….49
6.10. Kolera ………………………………………………………………………………..49
ERİŞKİN BAĞIŞIKLAMA REHBERİ
6.11. Kuduz ………………………………………………………………………………..50
6.12. Şarbon ………………………………………………………………………………51
6.13. Veba ………………………………………………………………………………….51
6.14. Meningokokal Hastalık …………………………………………………………51
6.15. Sarıhumma …………………………………………………………………………52
6.16. Tüberküloz …………………………………………………………………………53
7. TÜRKİYE’DE BULUNAN AŞI ve İMMÜNGLOBULİN PREPARATLARI …………54
EK 1. İthalatı Bulunan SpesiŞk İmmünglobulinler ………………………………54
EK 2. İthalatı Yapılan Aşı ve Allerjen Listesi ……………………………………….55
8. KAYNAKLAR ………………………………………………………………………………..65
ERİŞKİN BAĞIŞIKLAMA REHBER

Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi 2008; 51: 168-175

Özet
Aşılama, çocuk sağlığı girişimleri arasında çok öncelikli bir yer tutmaktadır. Dünya Sağlık Örgütü 1974 yılında Genişletilmiş Bağışıklama Programını (GBP) geliştirmiş ve önermiştir. Altı hastalığa karşı korunma sağlayan bu programın ilk uygulaması Türkiye’de 1980-85 yılları arasında başlamış ve hız kazanmıştır. O günden bugüne pek çok yeni aşı geliştirilmiş ve bunlar ile ilgili çeşitli öneri ve uygulamalar yapılmıştır. Bu gelişmeler sonucu gerek Dünya’da gerekse Türkiye’de GBP çeşitli değişiklikler olmuştur. Bu yazıda bu gelişim süreci, ülke programlarının oluşturulmasını etkileyen faktörler, oluşan değişiklikler ve bunların hastalıkların epidemiyolojisine yansımasından söz edilmektedir.

Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi 2009; 52: 91-99

Özet
Pnömokok enfeksiyonları bütün dünyada önemli sağlık problemleri arasındadır. Her yıl dünya üzerinde, çoğunluğu gelişmiş ülkelerdeki iki yaş altı çocuklar olmak üzere, en az bir milyon çocuk pnömokok enfeksiyonları nedeniyle hayatını kaybetmektedir. Bakteri pnömoni, menenjit, bakteriyemi gibi bazı invazif enfeksiyonların ve otitis media ve sinüzit gibi bazı mukozal enfeksiyonların en önemli nedenidir. Bakterinin hastalık yükü açısından bu önemi yanında, son zamanlarda giderek artan antibakteriyel direnç problemi de etkin pnömokok aşılarının geliştirilmesini acil ihtiyaç haline getirmiştir. Bakterinin etrafını saran polisakkarid kapsulün antijenik farklılığına bağlı olarak, 91 serotip tanımlanmıştır, ancak bunların sadece bazıları invazif pnömokok enfeksiyonlarına neden olur. Aşılama bu hastalığa karşı korunmanın tek yoludur. Polisakkarid aşı yaşlılarda invazif pnömokok enfeksiyonlarına karşı kısmet etkili bir koruyuculuk sağlamasına karşın, iki yaşından küçük çocuklarda etkili olmamıştır. Yoğun klinik araştırmalardan sonra, yedi valanlı bir protein-polisakkarid konjuge aşısı ruhsat almıştır ve günümüzde Türkiye dahil 20’den fazla ülkede Ulusal bağışıklama Programın’da kullanılamaktadır. Aşı iki aylıktan itibaren kullanılabilir ve elimizdeki bilgilerle 3+1 şeması en etkin korumayı sağlamaktadır. Aşının koruyucu etkinliği menenjite karşı %70-90, pnömoniye karşı %20, otitis mediaya karşı ise %6’dır. ABD’nde aşıdan sonra otitis media insidansının %40 azaldığı bildirilmiştir. Ülkemizde yapılan iki çalışmada invazif izolatlarda aşı ile korunululabilirlik %85-90 olarak bulunmuştur. Aşı kullanımı sonucu temas immünitesine bağlı olarak, yaşlılardaki invazif pnömokok enfeksiyonlarında da azalma gözlenmiştir. Biri Hemophilus influenza D protini ilaveli 10 valanlı, diğeri 13 valanlı olmak üzere iki yeni konjuge pnömokok aşısı lisans aşamasındadır.

Çocuk Enf Derg 2008; 2 (Özel Say› 1):15-24

Etkili ve güvenilir bir aşı geliştirme gereksinimi, hekimlikteki en önemli uğraşlardan biri olmuştur. Tarih boyunca aşıların büyük bir bölümü canlı atenue, ölü tam hücre organizmalar veya inaktive toksinler (toksoidler) kullanılarak üretilmiştir. Son zamanlardaki çalışmalar DNA ve subünit aşıların elde edilmesinde rekombinant DNA yöntemleri ve konjuge aşı geliştirme teknolojileri üzerinde yoğunlaşmıştır. İmmünolojik mekanizmalar ve konak-patojen etkileşimi hakkındaki kapsamlı bilgi birikimi sayesinde etkili bir aşı oluşturulması mümkün hale gelecektir.
Aktif bağışıklığın temel unsuru olan aşılar, bu işlevlerini sağlayan ve bağışıklık antijenleri denen esas yapıları dışında çeşitli katkı maddeleri de içermektedirler. Başlıcaları koruyucular ve adjuvanlar olan bu maddelerin aşı ürününde çeşitli görevleri vardır ve aşı ile birlikte lisans almalıdır. Aşı bileşlenleri içinde üzerine en çok çalılan kısmını oluşturan adjuvanlar bağışılıklık yanıtını güçlendiren ve yöneten maddelerdir. Gelecekte HIV, hepatit C, sıtma gibi “sorunlu” hastalıklardan korunmada, ayrıca kronik hastalıklar ve kanser tedavisinde kullanılmak üzere yeni adjuvan geliştirilmesine ve buna paralel yeni aşı içeriklerine ihtiyaç vardır.
Summary
The need to develop safe and efficacious vaccines ranks amongst the most important challenges for human medicine. Throughout history, most vaccines have been developed using live attenuated organisms, killed whole organisms or inactivated toxins (referred to as toxoids). Recent efforts have focused on utilizing technologies such as recombinant DNA methods to develop DNA and subunit vaccines, as well as conjugate vaccines. The extensive knowledge of immunological mechanisms and host pathogen interactions. can contribute to the design of effective vaccines. Vaccines are essential factors in active immunization, performing this activity mainly via immunizing antigens, and they may contain several added substances. Vaccine preservatives and adjuvants are the leading ones, while all ingredients have substantial roles and must have a licence together with the vaccine product. Adjuvants constitute the most studied components of vaccine additives, enhancing and. moderating the immune response. The introduction of new adjuvants and concomitant new vaccine formulations for protection from HIV, hepatitis C, malaria and other “difficult” diseases, as well as the development of therapeutic vaccines for chronic diseases and cancer will be required in the near future.
(J Pediatr Inf 2008; 2 (Suppl 1):15-24)
Key words: Antigen, adjuvant, aluminium, constituent of vaccine, preservative

Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi 2008; 51: 225-239

Aşılamada son hedef uzun süreli koruyuculuk (yaşam boyu) güçlü bir immün yanıt oluşturmaktır. Canlı aşılarda antijenik proliferasyon olduğu için aşının tek dozda immünite oluşturma kapasitesi vardır ve adjuvan gerekli değildir. Ancak antijenin daha saflaştırıldığı hatta rekombinat DNA tekniğiyle elde edilmiş antijenlerle üretilen ölü aşılar zayıf immünojenlerdir; güçlü ve kalıcı bir immün yanıt için adjuvana ihtiyaç gösterir. Adjuvan kelimesi Latince “adjuvare”, yardım eden, güçlendiren anlamında olup antijenle birlikte inokule edildiğinde immün yanıtı arttıran, güçlendiren maddeler anlamındadır. Adjuvan konsepti 1920’li yıllarda inokülasyon yerine apse olan vakalarda antijen spesifik antikor düzeylerinin çok yüksek olduğunun farkedilmesiyle gelişmiştir. 1926 yılında Glenny ve arkadaşları alüminyuma adsorbe edilmiş difteri toksoidi ile alüminyum tuzlarının adjuvan etkisini göstermiş; alüminyum hidroksit Al(OH)3 ile alüminyum fosfat Al(PO)4 tuzları adjuvan etki mekanizması halen tam olarak anlaşılamamış olduğu halde günümüzde halen kullanılmakta olan son 80 yılın en önemli adjuvanları olmuştur. Yeni aşı adjuvanları arayışında 1980’li yıllara kadar bir gelişme olmamıştır. Daha sonra, var olan eski aşıların immünojenisitelerinin arttırılması gereği, enfeksiyonlara karşı yeni koruyucu aşıların geliştirilmeye başlanması, allerjik, otoimmün hastalıklar, kanser ve fertilite tedavileri için geliştirilen tedavi aşıları ile ilgili çalışmalarının artması gibi nedenlerle adjuvan çalışmaları hız kazanmıştır. Son yirmi yılda yüzlerce doğal veya sentetik içerikli aşı adjuvanı üzerinde çalışılmaktadır.

ÖZET
Adjuvanlar, aşıların bağışıklayıcı gücünü arttıran maddelerdir. Bununla birlikte, başarılı aşıların çoğu deneysel olarak elde edilmiştir ve herhangi bir adjuvan eklenmeksizin güşlü T ve B hücresel bağı-şıklığını sağlayabilirr. Ortaya çıkan veriler, bu gibi canlı aşıların doğal bağışıklığı, Toll-benzeri resep-törlere özgü ligandlar gibi birçok uyaran aracılığıyla sağladığını, dolayısıyla kendi kendilerinin adjuvanı görevi yaptıklarını düşündürmektedir. Bu canlı aşıların tam tersi olarak, altbirim aşılarının bağışıklayıcı gücünü arttırmak için adjuvan eklenmesi gerekmektedir. Bununla birlikte, klinikte kullanılabilen onaylanmış adjuvanların sayısı oldukça azdır, dolayısıyla güvenli ve etkili adjuvanların geliştirilmesi için önemli bir gereksinim bulunmaktadır. Bu bağlamda, doğal bağışıklığa ilişkin güncel gelişmeler, deneysel aşıların ve adjuvanların etkinliklerini hangi yollarla sağladıkları konusunda yeni görüşler ortaya koymaya başlamıştır. Bu yazıda, doğal bağışıklığın biyolojisi ve bunların aşı bilimi üzerindeki etkilerine ilişkin yeni bulgular da dahil olmak üzere, adjuvan gelişimindeki en son gelişmeleri ve oluşmakta olan düşünceleri gözden geçirmekteyiz.

Anahtar Kelimeler: adjuvan, CpG, C-tipi lektin benzeri reseptörler, dendritik hücre, flagellin, doğal bağışıklık, monofosforil lipid A, nükleotid oligomerizasyon bölgesi benzeri reseptör, RIG-I-like reseptör, sinyal iletimi, Toll-like reseptör
ABSTRACT
Adjuvants are substances that boost the immunogenicity of vaccines. However, most successful vaccines have been derived empirically and are capable of inducing robust Tand B-cell immunity without any adjuvant additives. Emerging evi-dence suggests that such live vaccines induce innate immune activation via a range of stimuli, including ligands specific for Toll-like receptors, which, in effect, serve as their own adjuvants. In contrast to these live vaccines, subunit vaccines need to be supplemented with adjuvants to boost their immunogenicity. However, there is a paucity of licensed adjuvants for clinical use and, thus, there is a critical need to develop safe and effective adjuvants. In this context, recent advances in innate immunity are beginning to offer new insights into how empiric vaccines and adjuvants mediate their efficacy. In this article, we review the latest progress and emerging concepts in adjuvant development, which includes novel findings in innate immune biology and their impact on vaccinology.

Türk Ped Arş 2007; 42 Özel Sayı: 51-8

Meningokok hastalığı, yüksek hastalandırma ve ölüm oranı ile seyreden meningoksemi ve menenjite neden olarak, tüm dünyada ciddi bir halk sağlığı sorunu olmaya devam etmektedir. Son 200 yılda, dünyanın çeşitli bölgelerinde (Avrupa, Afrika, Asya ve ABD) birçok meningokok salgını görülmüştür. Dünya genelinde her yıl 500 000 invazif meningokok hastalığı olgusu ve yaklaşık 50 000 ölüm görülmektedir. Bu nedenle, hastalığın kontrol altına alınması için aşı çalışmalarına öncelik verilmiştir. Yaklaşık 40 yıldan beri kullanımda olan polisakkarit meningokok aşıları, erişkinlerde yeterli bağışıklık sağlamasına rağmen, invazif meningokok hastalığı için endemik riskin en yüksek olduğu iki yaş altı çocuklarda etkinliğinin sınırlı ve kısa süreli olması nedeniyle, normal aşılamada önerilmez. Polisakkarit aşının etkinliğini artırmak için N. meningitidis kapsüler polisakkarit antijeni bir protein taşıyıcı ile konjüge edilerek konjüge meningokok aşıları elde edilmiştir. Konjüge meningokok C aşısı ile İngiltere’de 1999 yılından beri kitle aşılaması yapılmaktadır. Aşının normal şemaya konulduğu ülkelerde, grup C meningokok hastalık sıklığında %81-96 azalma elde edilmiştir. Meningokok A/C/Y/W135’e karşı geliştirilen yeni bir tetravalan konjüge meningokok aşısı (MCV-4) ABD’de 2005 yılında rutin aşı şemasına eklenmiştir. Ergenlik öncesi dönemdeki (11-12 yaşında) çocukların PCV-4 ile aşılanması önerilmektedir. Daha önceden aşılanmamış ergenlere liseye kaydolurken (15 yaşında) aşılama önerilir. Aşı bu yaş grubunda etkili olmuştur. Tetravalan konjüge aşısının diğer yaş gruplarında da (sütçocuklarında ve 10 yaş altı çocuklarda) etkili olacağı ve en çok bilinen beş tipten dördüne karşı korunma sağlayacağı umulmaktadır. Bununla birlikte, meningokok hastalığının tümüyle kontrol altına alınması için meningokok B hastalığına karşı etkili ve güvenli bir aşı geliştirilmesi gereklidir.

Türk Ped Arş 2007; 42 Özel Sayı: 43-50

Özet
Streptococcus pneumoniae (pnömokok), tüm dünyada önemli bir halk sağlığı sorunudur. Pnömokoklar, menenjit, pnömoni ve bakteriyemi gibi invazif hastalıklara neden olduğu gibi, otitis mediya ve sinüzit gibi sık görülen mukozal enfeksiyonlara da neden olur. Pnömokokların neden olduğu hastalıklar her yaşta görülmekle birlikte, invazif pnömokok hastalığı (IPH) küçük çocuklarda özellikle iki yaş altı çocuklarda sık görülür. Hastalığın sık görülmesinin yanı sıra, etkeni olduğu invazif enfeksiyonlar ölüme de neden olmaktadır. Dünya genelinde aşı ile korunabilir hastalıklar arasında pnömokok hastalığı yılda 1 609 000 ölümle birinci sırayı almaktadır. Pnömokok enfeksiyonlarında kaynak genellikle bulgu vermeyen taşıyıcılardır. Pnömokokların penisilin direnci, son yıllarda tüm dünyada artmıştır. Bazı ülkelerde orta veya yüksek düzeyde penisilin direnci %50’lere ulaşmıştır. Tüm bu nedenlerle, pnömokok enfeksiyonlarından korunmak gereklidir. Korunma,
23-valanlı pnömokok polisakkarid aşısı (PPV23) ve 7-valanlı konjüge pnömokok aşısı (PCV7) ile sağlanır. PPV23, 1977’den beri uygulanmaktadır. Ancak PPV23, kısa süreli immünite oluşturması, antijenle tekrar karşılaşılınca “anemnestik” yanıt oluşmaması ve iki yaşından küçüklerde yeterli antikor yanıtı (koruyuculuk) oluşturmaması nedeniyle normal aşılamada kullanılamaz. Sadece iki yaş üstü risk grubu çocuklara uygulanabilir. PCV7, ilk kez 1999 yılında ABD’de ruhsat almış ve aşı şemasına dahil edilmiştir. ABD’de, gerek ruhsat öncesi yapılan “Kaiser Permanente” çalışması, gerekse normal uygulamadan sonra yapılan gözlem çalışmaları, PCV7’nin IPH, ve mukozal enfeksiyona karşı etkili olduğunu, dolaylı olarak immünite sağladığını, taşıyıcılığı, penisilin direncini ve antibiyotik kullanımını azalttığını göstermiştir. Aşı serotipleri olan enfeksiyon ve taşıyıcılıkta azalma olmasına karşın, aşı içeriğinde yer almayan pnömokok serotiplerinde (19A, 15, 22F, 33F ve 35 gibi) artış vardır. Ancak, aşı ile korunulamayan serotiplerdeki bu artış şimdilik IPH’ye neden olmamaktadır. Üretimin de artması ile son yıllarda PCV7, ülkemizin de içinde olduğu 70’den fazla ülkede ruhsat almış ve birçok gelişmiş ülkede aşı şemasına dahil edilmiştir. 10 ve 13-valanlı aşıların da 2008-2010 yılları arasında ruhsat almaları beklenmektedir. Ayrıca, 20’den fazla aday pmönokok aşısı (protein aşılar dahil) ile ilgili çalışmalar umut vericidir.

Tam metin için tıklayınız

Rotavirüs, tüm dünyada bebek ve küçük çocuklarda görülen ishallerin, özellikle hastane yatışlarına ve bebek ölümlerine neden olan ağır gastroenteritin en önde gelen nedenidir. Hemen tüm çocuklar beş yaşına kadar enfekte olurlar ve hastalık özellikle 4-36 ay grubunda dehidratasyon ve asidozla ağır seyrederek ölüme neden olabilir. Rotavirüsler, her yıl iki milyondan fazla hastane yatışına ve yaklaşık 600 bin ölüme sebep olmaktadır. Rotavirüs ishalinin önlenmesinde tek yöntem rotavirüs aşılamasıdır. İlk “reassortant” rotavirüs aşısı, tetravalan maymun-insan “reassortant” rotavirüs aşısı (Rotashield) ABD’de 1998’de lisans aldı ve aşı şemasına dahil edildi. Ancak, aşı ile invajinasyon arasında ilişki olduğu gerekçesiyle kısa bir süre içinde kullanımdan kaldırıldı. Sonraki yıllarda, iki yeni rotavirüs aşısının [monovalan human rotavirüs aşısı (HRV, Rotarix) ve pentavalan human-bovine reassortant rotavirüs aşısı (PRV, RotaTeq)] etkinliği ve güvenirliliği yaklaşık 130 000 bebekte yapılan geniş çalışmalarla değerlendirildi. Bu çalışmaların sonuçları, her iki yeni rotavirüs aşısının, ishale, özellikle ciddi ishale karşı etkin ve güvenli bir korunma sağladığını gösterdi. Rotavirüs aşılarının, rotavirüs olgularını (%74), ağır olguları (%98) ve hastane yatışlarını (%96) azaltması beklenmektedir. Rotavirüs aşıları ile invajinasyon riskinin artmadığı gösterilmiştir. Günümüzde, bu iki yeni rotavirüs aşısı ülkemizinde dahil olduğu 90’dan fazla ülkede lisans alarak kullanıma girmiştir. ABD yanında Venezüella, Brezilya, Panama, Meksika ve Avusturya gibi ülkelerde aşı takvimine dahil edilmiştir. Aşı ağız yoluyla 2 ve 4. ayda olmak üzere iki dozda (HRV için) veya 2, 4 ve 6. ayda olmak üzere üç dozda (PRV için) uygulanır. İlk doz bebek 6-12 haftalık iken uygulanmalı ve aşılamaya 12-14 haftadan sonra başlanılmamalıdır ve aşılama 24. haftadan (HRV için) veya 32. haftadan önce (HRV için) tamamlanmalıdır.

Tam metin için tıklayınız

Birinci basamak sağlık kuruluşlarında çalışan hekimlerin temel görevi çocuk sağlığının korunmasıdır. Hastalıkların önlenmesi tedaviye göre her zaman daha etkili ve daha ucuzdur. Aşılar hastalıkların önlenmesinde en temel araçlarımızdan biri olup, bazı aşılar yalnız aşılananları değil aşılanmayan diğer kişileri de koruyabilir. Çiçek hastalığının dünyadan yok edilmesiyle birlikte, Dünya Sağlık Örgütü 1974 yılında Genişletilmiş Bağışıklama Programını uygulamaya koymuş ve o tarihten beri uygulanan aşılar sayesinde her yıl milyonlarca çocuğun yaşamı kurtulmuştur. Bununla birlikte, daha bu konuda alınması gereken uzun bir yol vardır. Halen dünyada her yıl üç milyon çocuk aşıyla önlenebilir hastalıklardan ölmeye devam etmektedir. Mevcut aşıların daha etkili kullanımı ile çocuk ölümlerinin daha da azaltılması mümkündür. Son yıllarda, ulusal aşı takvimimizde önemli değişiklikler olmuştur. Örneğin geçen yıl H. İnfluenzae tip b (Hib) ve kızamık-kabakulak-kızamıkçık aşıları ulusal aşı takvimine eklenmiştir. Bu yazıda, ülkemizde çocukluk çağında uygulanan aşılar ve aşı takvimindeki değişiklikler gözden geçirilmiştir.