Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi 2008; 51: 225-239

Aşılamada son hedef uzun süreli koruyuculuk (yaşam boyu) güçlü bir immün yanıt oluşturmaktır. Canlı aşılarda antijenik proliferasyon olduğu için aşının tek dozda immünite oluşturma kapasitesi vardır ve adjuvan gerekli değildir. Ancak antijenin daha saflaştırıldığı hatta rekombinat DNA tekniğiyle elde edilmiş antijenlerle üretilen ölü aşılar zayıf immünojenlerdir; güçlü ve kalıcı bir immün yanıt için adjuvana ihtiyaç gösterir. Adjuvan kelimesi Latince “adjuvare”, yardım eden, güçlendiren anlamında olup antijenle birlikte inokule edildiğinde immün yanıtı arttıran, güçlendiren maddeler anlamındadır. Adjuvan konsepti 1920’li yıllarda inokülasyon yerine apse olan vakalarda antijen spesifik antikor düzeylerinin çok yüksek olduğunun farkedilmesiyle gelişmiştir. 1926 yılında Glenny ve arkadaşları alüminyuma adsorbe edilmiş difteri toksoidi ile alüminyum tuzlarının adjuvan etkisini göstermiş; alüminyum hidroksit Al(OH)3 ile alüminyum fosfat Al(PO)4 tuzları adjuvan etki mekanizması halen tam olarak anlaşılamamış olduğu halde günümüzde halen kullanılmakta olan son 80 yılın en önemli adjuvanları olmuştur. Yeni aşı adjuvanları arayışında 1980’li yıllara kadar bir gelişme olmamıştır. Daha sonra, var olan eski aşıların immünojenisitelerinin arttırılması gereği, enfeksiyonlara karşı yeni koruyucu aşıların geliştirilmeye başlanması, allerjik, otoimmün hastalıklar, kanser ve fertilite tedavileri için geliştirilen tedavi aşıları ile ilgili çalışmalarının artması gibi nedenlerle adjuvan çalışmaları hız kazanmıştır. Son yirmi yılda yüzlerce doğal veya sentetik içerikli aşı adjuvanı üzerinde çalışılmaktadır.

ÖZET
Adjuvanlar, aşıların bağışıklayıcı gücünü arttıran maddelerdir. Bununla birlikte, başarılı aşıların çoğu deneysel olarak elde edilmiştir ve herhangi bir adjuvan eklenmeksizin güşlü T ve B hücresel bağı-şıklığını sağlayabilirr. Ortaya çıkan veriler, bu gibi canlı aşıların doğal bağışıklığı, Toll-benzeri resep-törlere özgü ligandlar gibi birçok uyaran aracılığıyla sağladığını, dolayısıyla kendi kendilerinin adjuvanı görevi yaptıklarını düşündürmektedir. Bu canlı aşıların tam tersi olarak, altbirim aşılarının bağışıklayıcı gücünü arttırmak için adjuvan eklenmesi gerekmektedir. Bununla birlikte, klinikte kullanılabilen onaylanmış adjuvanların sayısı oldukça azdır, dolayısıyla güvenli ve etkili adjuvanların geliştirilmesi için önemli bir gereksinim bulunmaktadır. Bu bağlamda, doğal bağışıklığa ilişkin güncel gelişmeler, deneysel aşıların ve adjuvanların etkinliklerini hangi yollarla sağladıkları konusunda yeni görüşler ortaya koymaya başlamıştır. Bu yazıda, doğal bağışıklığın biyolojisi ve bunların aşı bilimi üzerindeki etkilerine ilişkin yeni bulgular da dahil olmak üzere, adjuvan gelişimindeki en son gelişmeleri ve oluşmakta olan düşünceleri gözden geçirmekteyiz.

Anahtar Kelimeler: adjuvan, CpG, C-tipi lektin benzeri reseptörler, dendritik hücre, flagellin, doğal bağışıklık, monofosforil lipid A, nükleotid oligomerizasyon bölgesi benzeri reseptör, RIG-I-like reseptör, sinyal iletimi, Toll-like reseptör
ABSTRACT
Adjuvants are substances that boost the immunogenicity of vaccines. However, most successful vaccines have been derived empirically and are capable of inducing robust Tand B-cell immunity without any adjuvant additives. Emerging evi-dence suggests that such live vaccines induce innate immune activation via a range of stimuli, including ligands specific for Toll-like receptors, which, in effect, serve as their own adjuvants. In contrast to these live vaccines, subunit vaccines need to be supplemented with adjuvants to boost their immunogenicity. However, there is a paucity of licensed adjuvants for clinical use and, thus, there is a critical need to develop safe and effective adjuvants. In this context, recent advances in innate immunity are beginning to offer new insights into how empiric vaccines and adjuvants mediate their efficacy. In this article, we review the latest progress and emerging concepts in adjuvant development, which includes novel findings in innate immune biology and their impact on vaccinology.